Dirsek

Dirsek

29 Ekim 2018 Kapalı Yazar: admin

Dirsek Nedir ?

Dirsek, borulamalarda tesisatlarda sıkça gördüğümüz bir boru bağlantı elemanıdır. Borulamalarda, tesisatlarda giden bir borunun yönünün değiştirilmesi amacıyla çok kullanılır. Dirsek bağlantı elemanlarının genellikle 90 derece ve 45 derecelik farklı çeşitleri bulunmaktadır.

Aşağıdaki şekil incelendiğinde dirseklerin büküm açılarının A ve B standartlarda belirtildiği görülmektedir. Solda görülen dirsek 90 derecelik ölçüsüyle tesisatlar ve borulamalarda kullanılır iken, sağ tarafta görülen dirsek ise 45 derecelik ölçüsüyle tesisatlar ve borulamalarda sık olarak kullanılmaktadır.

90 derecelik dirsek, boru hattının yönünü herhangi bir düzlemde 90 derece olarak değiştirmektedir. Aynı mantıkla 45 derecelik dirsek ise, boru hattının yönünü herhangi bir düzlemde 45 derece olarak değiştirecektir.

dirsek ölçü

dirsek ölçü

Bu tip kullanımlar için dirsek kullanımı, boru büküm makinesi almaktansa, dirsek almanın maliyet açısından çok daha verimli olduğunu göstermektedir. Çünkü, boru büküm makinesi kullanıldığında, kullanılan borunun 90 derece ya da 45 derece olarak bükülmesi, borunun bir daha kullanılamayacak hale gelmesine neden olabilmektedir. Ancak; eğer yukarıda görülen şekildeki gibi dirsek bağlantı elemanı yani ” Fittings ” kullanımı, gerektiği hallerde dirsek ve boru kaynağının kesilerek borunun ya da dirseğin başka bir yerde kullanılmasına olanak sağlamaktadır.

Dirsek Ölçüleri



Amerikan standartlarına göre imalat ve kontrol yapılacağı zaman yukarıdaki şekil ve aşağıdaki ölçülere göre kontrol yapılmalıdır.

Boru Çapı           Dirsek Çapı               A               B

1/2″                              21.3 mm               38 mm      16 mm

3/4″                              26.7 mm              38 mm      19 mm

1″                                   33.4 mm              38 mm .    22 mm

1 1/4″                            42.2 mm              48 mm      25 mm

1 1/2″                            48.3 mm              57 mm       29 mm

2″                                   60.3 mm             76 mm       35 mm

2 1/2″                            73 mm                 95 mm       44 mm

3″                                    88.9 mm            114 mm      51 mm

3 1/2″                             101.6 mm           133 mm     57 mm

4″                                   113.3 mm            152 mm      64 mm

5″                                    141.3 mm           190 mm       79 mm

6″                                    168.3 mm          229 mm       95 mm

8″                                    219.1 mm           305 mm       127 mm

10″                                  273 mm              381 mm .     159 mm

12″                                  323.8 mm           457 mm .    190 mm

14″                                  355.6 mm            533 mm      222 mm

16″                                  406.4 mm           610 mm       254 mm

18″                                  457 mm               686 mm       286 mm

20″                                 508 mm               762 mm       318 mm

22″                                 559 mm               838 mm       343 mm

24″                                  610 mm              914 mm .      381 mm

26″                                 660 mm              991 mm        406 mm

28″                                 711 mm              1067 mm       438 mm

30″                                 762 mm             1143 mm        470 mm

32″                                 813 mm             1219 mm        502 mm

34″                                 864 mm             1295 mm       533 mm

36″                                 914 mm             1372 mm        565 mm

38″                                 965 mm             1448 mm       600 mm

40″                                1016 mm            1524 mm        632 mm

42″                                1067 mm            1600 mm        660 mm

44″                                1118 mm             1676 mm         695 mm

46″                                1168 mm             1753 mm         727 mm

48″                                1219 mm             1829 mm        759 mm

 

Dirsek Et Kalınlığı Ölçümü



Dirsekler genellikle boru hatlarında kullanılırlar ve eğer basınçlı bir boru hattında kullanılacak ise, dirseklerdeki et kalınlığının belirli bir değerin üzerinde olması istenmektedir. Ülkemizde, şantiyelerde ya da fabrikalarda kullanılacak dirseklerin et kalınlıkları % 90 oranında dirseklerin uç – ağız kısımlarından ölçülmektedir. Örnek olarak 1″ Sch 10 ebadındaki boru ve dirseğin et kalınlığı Amerikan Standartlarına göre 2.77 mm’dir. Ağız kısmından ölçüm yapıldığında, bu değer büyük ihtimalle toleranslar dahilinde uygun olacaktır. Ancak, dirseklerin sırt kısmı ölçümü genellikle yapılmadığı için, ve 90 derecelik bir açıda, boru hattından geçen akışkan aniden 90 derece çevrilmeye zorlandığında, basınçlı akışkan dirseğin ” Sırt ” bölgesine çarpacaktır.

Dirseklerin imalat yöntemlerinden dolayı, borudan büküm olduğu sırada, dirseklerin sırt kısmı, ağız kısmına göre daha çok incelecektir. Bu nedenle, ağız kısmı kalınlığı tolerans içinde olsa bile, dirseklerin sırt kısımları tolerans dışına çıkabilmektedir.

Kalite kontrol sırasında sırt kısmının et kalınlığının konvensiyonel yöntemler ile ölçülmesi mümkün olmadığından, genellikle UT cihazı kullanılmaktadır.

dirsek-ut

dirsek-ut

Yukarıdaki cihaza benzer cihazlar ile yapılan ölçümler neticesinde, dirseklerin sırt kısımlarının da kalınlığı ölçülebilir. ASME standartlarına göre, dirsek et kalınlıkları toleransı, nominal kalınlığın – %12.5 kadardır. Yani 2.77 mm kalınlık için uygulanan minimum tolerans 2.42 mm olacaktır.

Long Radius – Short Radius Nedir ?

Avrupa normlarına göre dirsek ile imalat yapan bir çok firmada 90 derecelik dirseklerde ” long radius ” ya da ” short radius ” kullanımı vardır. Borulamalarda genellikle long radius dirsekler kullanılmaktadır. Ancak, borulama yapılan yerlerde alan dar ise, alandan tasarruf sağlamak adına kısa radyüs – short radius denilen dirsekler de kullanılabilir. Bu genellikle kafa karıştıran bir durumdur. Bu husus aslında şu şekilde açıklanır.

1D veya 1.5D dirsek tanımı genellikle EN normlarına göre imal edilip kullanılan dirsekler için geçerlidir.

dirsek-radyüs

dirsek-radyüs

Yukarıdaki şekilde bu durumun açıklaması mevcuttur. 1.5 D radyüs demek, dirseğin zeminden itibaren, çapın ortasına kadar olan kısmının ölçüsü, çapın 1.5 katı kadar anlamına gelmektedir. Aynı şekilde, 1D radyüs demek, dirseğin zeminden itibaren, çapın ortasına kadar olan kısmının ölçüsü, çapın 1 katı yani çapın kendi ölçüsü anlamına gelmektedir.

ASME standardına göre ” Short Radius ” tipindeki dirseklerin ölçüleri EN normuna göre farklı olup aşağıda listelendiği gibidir.

 

Boru Çapı           Dirsek Çapı               A               

1″                                   33.4 mm                 25 mm

1 3/4″                           42.2 mm                 32 mm

1 1/2″                            48.3 mm                 38 mm

2″                                  60.3 mm                 51 mm

2 1/2″                           73 mm                     64 mm

3″                                  88.9 mm                 76 mm

4″                                114.3 mm                  102 mm

5″                                141.3 mm                  127 mm

6″                                168.3 mm                 152 mm

8″                                219.1 mm                  203 mm

10″                              273 mm                     254 mm

12″                              323.8 mm                 305 mm

14″                               355.6 mm                356 mm

16″                              406.4 mm                406 mm

18″                              457 mm                    457 mm

20″                              508 mm                   508 mm

22″                              559 mm                    559 mm

24″                              610 mm                    610 mm

Dirsek uçları genellikle bağlanacakları boru ile aynı olmalıdır. Çoğunlukla kaynak ağzı açılmış olarak, dişli ya da socket kaynak şeklinde uç şekilleri mevcuttur.

Kaynak Ağzı Açılmış Dirsek

dirsek buttweld

dirsek butweld

Yukarıdaki teknik çizimde de görüldüğü üzere, buttweld denilen kaynaklı birleştirmeler için özel olarak imal edilmiş dirsek tipi kaynak ağzı açılmış dirseklerdir. Bu tip birleştirmelerde bununla aynı ağız yapısında bulunan  bir boru ile karşı karşıya getirilerek kaynak yapılır. Kaynak ağzı açılmasının nedeni, kaynak yapılırken kök pasonun tam içeriye kadar işlenmesi ve kaynak torcunun içeriye kadar girmesini sağlamaktır.

Dişli Dirsek – Threaded

dirsek işlenmiş

dirsek işlenmiş

Bu tip fittingslerde, uç kısmından da anlaşılacağı üzere, bağlanacak boru ya da tubing ucu da dişli imal edilir ve dirseğin içerisine sokularak saat yönünün tersi yönünde çevirilerek sıkıştırılır. Bu tip dirsekler kaynaklı olanlardan daha pratik olarak sökülüp takılabilir.

 

Soket Kaynaklı Dirsekler – SW

dirsek-sw

dirsek-sw

Bu tip fittingsler ise yabancı literatürde ” SW – Socket Welding ” olarak geçen soket kaynaklı tiplerdendir. Bunlar genellikle tesisat uygulamalarında ya da yüksek basınç gerektiren yerlerde kullanılmaktadır. Bu tip fittingslerin ölçüleri ASME – American Society of Mechanical Engineers standardının B 16.11 kısmında bulunmaktadır. Yüksek basınçlı fittings grubuna girer ve kendi içlerinde basınç sınıfları vardır. 3000 lb, 6000 lb ya da 9000 lb tipleri vardır. Bunlardan 3000 lb olan en düşük basınç dayanımına sahip iken, 6000 ve 9000 lb olan dirsekler ise daha yüksek basınç dayanımlarına sahiptir.

Bu fittinslere kaynak yapılacak ise, borular dirsek soket kısmına sokulur ve dışarıdan kaynak yapılır.

dirsek soket

dirsek soket

Yukardaki şekilden de görüleceği üzere, ” B ” ölçüsü, bağlanacak borunun çapından bir miktar fazla olmalıdır. Çünkü, boru o kısmın içine kadar girecektir ve kaynak oraya yapılacaktır. Soket şekline benzediği için bu tip fittinslere SW denilmektedir. ” J ” ölçüsü, çap ve basınç sınıfı büyüdükçe artar. Bunun nedeni birleştirmenin daha sağlam yapılabilmesidir. Aynı zamanda fittings kalınlığını simgeleyen ” C ” ve ” G ” ölçüleri de basınç ve çap arttıkça artar.

Soket kaynaklı fittingslerde ölçü kontrolü genellikle zor algılandığından dolayı örnek bir kontrol yapalım…

Örnek Ölçü Kontrolü

Örnek olarak 1″ 3000LB SW kaynaklı bir ölçüsü kontrol edileceği zaman, tabloda 1″ kısmına gelinir ve 3000LB’nin altındaki değerler okunur.

ASME B16.11 tablo 1 ‘de soket kaynaklı dirsek ölçüleri bulunmaktadır. 1″ için;

B : 33.9 – 34.3 mm arasında olması gerektiği belirtilmektedir. ASME standartlarına göre boru ölçüsü 33.4 mm olduğundan dolayı, yukarıdaki şekilden de görüleceği üzere 1″ çapındaki boru bu B aralığına girmektedir.

C : Bu ölçü 3000 LB için minimum 4.98 minimum, 5.69 mm ortalama değerlere sahip olmalıdır. Buradaki anlam; C ölçüsü mikrometre ile ölçüldüğünde kalınlık hiç bir yerde 4.98 mm’nin altına düşmeyecek ve ortalama olarak 5.69 mm kalınlık değeri ölçülecektir.

D : Bu ölçü 3000 LB için 25.9 – 27.4 mm arasında olmalıdır. B ölçüsü içerisinden girecek boru şekilden de görüleceği üzere, D ölçüsünün üzerine oturacaktır. Bu nedenle D ölçüsünün bu aralıkta olmaması dirseklerin içerisinden geçen akışkanın bir engele takılmasına ya da birleşmenin sağlıklı olmamasına dolayısıyla basınç altında sızdırma yapmasına neden olacaktır.

G : Bu ölçü ASME B16.11 standardına göre 4.55 mm olmalıdır. Bu ölçü minimum ölçüdür ve üstüne çıkılabilir ancak bu ölçünün altına kesinlikle inilmemelidir. Yüksek basınçlı yerlerde kullanılan SW dirseklerde, et kalınlığındaki incelik ne yazık ki tolere edilemez.

J : Ölçüsü minimum 12.5 mm olmalıdır. Dirseklerin içerisine giren boru kısmının ineceği derinliğin miktarıdır. Olması gereken kadar dirsek içerisine girmeyen boru, yüksek basınçlarda sıkıntı yaratır. Bu nedenle J ölçüsü 12.5 mm’den aşağıda olmamalıdır.

Konu ile ilgili yabancı bir makale için aşağıdaki bağlantıyı inceleyebilirsiniz…

https://www.directmaterial.com/knowledge/fittings-elbow/

Please follow and like us: